
	Badania: Umiejętności obywatelskie studentów

Dokonujące się w Polsce zmiany systemowe, na które składają się zmiana ustroju politycznego oraz tendencja do przechodzenia do epoki postindustrialnej odzwierciedlają się we wszystkich sferach życia jej obywateli. Wyrazem przeobrażeń jest również formułowanie się nowego typu struktur społecznych czy rodzajów aktywności, jakie budują kształtujące się społeczeństwo obywatelskie. Za najważniejsze cechy tego tworzącego się społeczeństwa można uznać: pluralizm, świadomość poznawczą i normatywną, wytwarzanie instytucji obywatelskich, uświadomienie sobie przez obywateli przynależności do społeczeństwa oraz samoograniczanie się w wykonywaniu własnych praw. Obecnie szczególnie młodzi ludzie stoją przed trudnym zadaniem odnalezienia się w, a także tworzenia, nieznanej poprzednim pokoleniom, rzeczywistości. "Nowe" społeczeństwo wymaga od nich wykształcenia nowych umiejętności. Młodzi natomiast, nie posiadając wzorców, niejednokrotnie odrzucają możliwość aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym i politycznym, lub też szukają po omacku sposobu adaptacji czy metod realizacji celów społeczeństwa obywatelskiego. Specyficzną i ważną grupą tejże populacji są studenci-ludzie, od których potencjału intelektualnego, wyznawanych norm, wartości, postaw i priorytetów, w dużej mierze zależy przyszły kształt rozwijającego się społeczeństwa zarówno polskiego, jak i europejskiego. Jednym z celów naszej Fundacji jest prowadzenie działalności naukowej i badawczej na rzecz rozwoju społeczeństwa informatywnego i obywatelskiego. Realizując to zamierzenie Fundacja rozpoczęła niedawno prowadzenie badań mających na celu określenie poziomu umiejętności obywatelskich wśród studentów oraz ich rozwój. Badania prowadzone są na grupie studentów uczestniczących w cyklu szkoleń w ramach Programu Rozwoju Obywatelskiego. Zaplanowane są dwie fazy badań: na początku (październik 2005) i na końcu (grudzień 2005) kursu.

Ponieważ badania zostały przeprowadzone na grupie studentów zakwalifikowanych do udziału w szkoleniach, wyników nie można odnieść do ogółu studentów, a jedynie do tych z nich, którzy przejawiają zainteresowanie aktywnym uczestnictwem i tworzeniem społeczeństwa obywatelskiego. Celem pierwszej części badań było określenie poziomu deklarowanych umiejętności uczestników oraz ich gotowości do uczenia się jako punktu wyjścia dla prowadzenia szkoleń (dostosowania ich treści, zakresu poruszanych zagadnień, formy). Badania odbyły się przed rozpoczęciem cyklu, wykluczony jest więc wpływ oddziaływań treści na odpowiedzi badanych. Badanie porównawcze zostało przeprowadzone po zakończeniu szkolenia. Wiek badanych to 19-23 lata, są oni przedstawicielami wielu uczelni. 53% badanych stanowili mężczyźni, 47%-kobiety.
Pierwsza część badania składała się z dwóch etapów. Pierwszy z nich polegał na ocenie przedstawionych stwierdzeń pod względem ich istotności dla badanych. W dalszej części badania brano pod uwagę tylko te stwierdzenia, które studenci uznali za ważne, w formie przez nich określonej. W etapie drugim studenci mieli ocenić stopień, w jakim opanowali określoną-ważną dla nich-umiejętność na skali od 1 do 10 (przy czym 1 oznaczalo: muszę nabyć tę umiejętność, a 10: w pełni posiadam tę umiejętność). W drugiej, grudniowej części badań uczestnicy zostali poproszeni o ponowne ustosunkowanie się do przedstawionych stwierdzeń, tzn. określenie poziomu opanowania wymienianych umiejętności na skali. W poniższej tabeli przedstawiono wybrane stwierdzenia oraz procentowe zestawienie odpowiedzi badanych w obu badaniach (u góry znajdują się odpowiedzi z pierwszej części, poniżej z drugiej).

Tab. 1. Wyniki badań stopnia opanowania wybranych umiejętności społecznych i obywatelskich przez studentów

	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
1.Bardzo dobrze potrafię współpracować z innymi			7%	2%	8%	30%	30%	23%
1.Bardzo dobrze potrafię współpracować z innymi						9%		64%	27%
2.Umiem kierować ludźmi			30%	30%	12%	8%	20%
2.Umiem kierować ludźmi					10%	27%	45%	18%
3.Potrafię komentować zachowanie innych				7%	15,5%	23%	9%	38,5%	7%
3.Potrafię komentować zachowanie innych						9%	28%	36%	27%
4.Potrafię słuchać uwag na własny temat							15%	40%	23%	22%
4.Potrafię słuchać uwag na własny temat								17%	63%	20%
5.Jestem twórczy i zawsze mam nowe pomysły				15%	38%		15%	30%	5%
5.Jestem twórczy i zawsze mam nowe pomysły					8%	10%	19%	25%	29%	9%
6.Potrafię pozyskiwać zasoby do realizacji wł. działań			7%	7%	8%	39%	9%	15%	15%
6.Potrafię pozyskiwać zasoby do realizacji wł. działań							45%	36%	9%	9%
7.Potrafię dobrze planować działania/przyszłość/czas				8%	16%	7%	29%	30%	10%
7.Potrafię dobrze planować działania/przyszłość/czas							9%	64%	27%
8.Łatwo przekonuję ludzi do własnego stanowiska			17%	6%	23%	16%	38%
8.Łatwo przekonuję ludzi do własnego stanowiska						17%	45%	38%
9.Jestem ciekawy ludzi i świata							8%	22%	8,5%	61,5%
9.Jestem ciekawy ludzi i świata								10%	35%	55%
10.Potrafię pomagać innym			7,5%	7,5%			10%	24%	36%	15%
10.Potrafię pomagać innym						9%		17%	56%	18%
11.Łatwo wypowiadam się na forum grupy			9%	16%	21%	15%	15%	16%	8%
11.Łatwo wypowiadam się na forum grupy					10%	17%		36%	18%	9%
12.Chcę realizować własne pomysły						7%	30%	8%	7%	48%
12.Chcę realizować własne pomysły								19%	35%	26%
13.Umiem realizować własne pomysły					28%	9%	25%	7%	31%
13.Umiem realizować własne pomysły							16%	54%	21%	9%
14.Potrafię słuchać, jestem otwarty na pomysły innych							6%	6%	26%	62%
14.Potrafię słuchać, jestem otwarty na pomysły innych									63%	37%

Źródło: opracowanie własne
- najmniej osób udzieliło takiej odpowiedzi
-najwięcej osób udzieliło takiej odpowiedzi

Stwierdzenia wybrane przez badanych dotyczą zarówno umiejętności społecznych przejawianych w działaniach w grupie (np. 1, 8, 10), jak i umiejętności pojedynczej jednostki- związanych z relacjami międzyludzkimi (np. 2, 11, 14), i indywidualnych (np. 5, 9). Wyselekcjonowane pozycje odnoszą się przede wszystkim do działań (zarówno teraźniejszych, jak i przyszłych), w mniejszym zakresie natomiast wiążą się ze zdolnościami czy zasobami wewnętrznymi jednostki.
Wśród wyróżnionych jako istotne stwierdzeń pojawiły się również takie, które nie dotyczą bezpośrednio konkretnej umiejętności (pozycja 9 i 12). Badani uznali je jednak za ważne czynniki motywacyjne zarówno dla nabywania kolejnych umiejętności, jak i ich wykorzystywania.

Wyniki części I
Średnio badani oceniali swoje umiejętności nieco powyżej przeciętnej. Warto zauważyć, że w ogóle nie pojawiły się odpowiedzi sugerujące, że dana umiejętność jest na bardzo niskim poziomie lub nie jest nabyta w żadnym stopniu. W drugim badaniu, po szkoleniach
Za najlepiej opanowane badani uznali umiejętności związane ze swoimi zasobami (np. umiejętnością słuchania, wysłuchiwania uwag) oraz pomaganiem innym. Wysokie oceny spowodowane są prawdopodobnie mniejszym krytycyzmem osób wobec umiejętności nie wymagających szczególnej, dostrzegalnej aktywności oraz częstością wykorzystywania podobnych umiejętności na różnych polach, co powoduje, z jednej strony-większą biegłość, z drugiej zaś-nie zauważanie braków w tym zakresie.
Najniżej badani ocenili własne możliwości w obszarze kierowania, przewodzenia, bycia liderem i we wszelkich sytuacjach związanych z publiczną ekspozycją.
W ramach wyników średnich dla grupy (ale względem skali powyżej przeciętnej) mieszczą się natomiast te związane z uczestnictwem w grupie (zarówno jeśli chodzi o współpracę, negocjacje czy rywalizację). Badani dobrze oceniają również własne umiejętności dotyczące planowania czy kreatywności (a więc takie, które bezpośrednio nie muszą wiązać się z działaniem społecznym, choć są w nim niewątpliwie bardzo potrzebne).
Można więc stwierdzić, że im częściej i w bardziej różnorodnych sytuacjach dana umiejętność jest wykorzystywana, tym większy stopień jej opanowania. Istotny wydaje się być również poziom aktywności i odpowiedzialności, jakie trzeba zaprezentować wykorzystując czy ćwicząc daną umiejętność. Jeżeli jest on wysoki, widoczna jest tendencja do wycofania się i zajęcia bardziej bezpiecznej pozycji (w grupie lub działając indywidualnie).
Największe rozbieżności w poziomie opanowania danych umiejętności dotyczą pozycji nr 6 (pozyskiwanie zasobów) i 7 (planowanie), które opisują umiejętności kontretne i możliwe do obserwacji oraz oceny efektów ich wykorzystywania. Taki rezultat jest być może skutkiem różnych doświadczeń uczestników a także różnych oczekiwań w stosunku do szkolenia. Treść warsztatów obejmujących kształtowanie tych umiejętności będzie w związku z tym musiała mieć na uwadze nierówny poziom wiedzy uczestników w tym zakresie. Równie szerokie rozbieżności można zauważyć w wynikach pozycji 11 (wypowiedzi na forum). Prawdobodobnie może być to również wynik różnicy doświadczeń między uczestnikami, a także posiadania określonych cech osobowych. Również ten rezultat należy uwzględnić w programie zajęć.
Natomiast największa zgodność w poziomie opanowania dotyczy pozycji przedstawiających najlepiej i najgorzej opanowane umiejętności przez ogół studentów.

Wyniki części II
Ogólna ocena własnych umiejętności uczestników szkolenia uległa (nieznacznemu?) podwyższeniu. Średnio badani przyznawali sobie wyższe noty, istotne wydaje się również, że podwyższeniu uległ próg odpowiedzi (o 2 pozycje). Odpowiedzi wykazują także zdecydowanie wyższą wewnętrzną homogeniczność (są bardziej skumulowane wokół jednego wyniku), co sugeruje nie tylko podwyższenie, ile wyrównanie poziomu umiejętności uczestników. Wyniki te mogą sugerować, że osoby wyjściowo z niższym poziomem kompetencji więcej się nauczyły i bardziej skorzystały ze szkoleń.
Umiejętności w pierwszym badaniu uznane za najlepiej opanowane uległy dalszemu rozwojowi. Jedynie w wypadku ostatniego stwierdzenia nastąpiła zmiana sugerująca niewielkie obniżenie kompetencji w tym zakresie. Wyjaśnieniem tego zjawiska może być większa refleksja badanych, świadomość własnych ograniczeń czy dbanie w większym zakresie o własną perspektywę. Zauważyć należy także, że dotyczy to dwóch sąsiadujących ze sobą pozycji (9 i 10), w związku z tym powód uzyskania takiego wyniku może być również sytuacyjny.
Znacznej i stosunkowo większej poprawie uległy umiejętności liderskie, oceniane poprzednio najgorzej. Uczestnicy wydają się być bardziej pewni swoich indywidualnych możliwości, potencjałów, a ich ocena zwraca uwagę na to, że także chętniej i swobodniej podchodzą do publicznej ekspozycji.
Rozwinięte zostały również umiejętności kooperacyjne oraz dotyczące planowania i kreatywności.
Ważnymi stwierdzeniami przy których natomiast nie można zauważyć podwyższenia wyników są pozycje 12 i 13. Dotyczą one chęci oraz możliwości realizacji własnych pomysłów. W gorszej ocenie własnych umiejętności w tym zakresie można zauważyć pewien efekt edukacyjny. Chęć realizacji własnych pomysłów można uznać za bardziej realistyczną, tym bardziej, że wyniki są bardziej skumulowane. Jeśli chodzi o umiejętność realizacji pomysłów, pojawiają się oceny wyższe niż w pierwszej części badania, jednak odpowiedź najczęstsza jest oceną niższą. Prawdopodobnie jest to spowodowane większą krytyczną autorefleksją badanych odnośnie własnych umiejętności, a także przeciążeniem poznawczym spowodowanym dostarczeniem dużej ilości nowych informacji. Wiedza jeszcze niepewna, nieuporządkowana i niesprawdzona powoduje pojawienie się momentu kryzysowego, który jednak po asymilacji nowych treści skutkuje włączeniem ich do systemu i umiejętnością skutecznego korzystania z nich w toku dalszego rozwoju..
W trakcie szkoleń nie nastąpiła spektakularna zmiana czy znaczący progres konkretnych umiejętności, choć wyraźny jest postęp. Ze względu na ograniczony czas trwania i zakres szkoleń uczestnicy mieli natomiast okazję bardziej uzyskać podstawy pewnych nowych umiejętności, nabyć większą samośwadomość, uruchomić określone schematy myślenia i działania. Wyniki zaprezentowanych badań świadczą o tym, że wśród badanych studentów istnieje duży potencjał umiejętności i aktywności na polu społecznym. Szkolenia, w których uczestniczyli, dają im pewne narzędzia do jego realizacji, choć niezbędne wydaje się dalsze rozwijanie tychże umiejętności, zwłaszcza poprzez praktyczne działania i uczestnictwo w społecznych inicjatywach.

Opracowanie: Joanna Schmidt